Reizen door Bosnië per auto of trein, een kwestie van veel tijd

Reizen door Bosnië is een tijdreis terug naar het West-Europa van de jaren ’50 van de vorige eeuw. Hoewel op sommige plaatsen – zoals in het oosten van Kroatië – belangrijke Europese weg- en spoorwegverbindingen de grens van Bosnië schampen, moet de automobilist en treinreiziger zich, als hij/zij eenmaal in Bosnië is, instellen op reistijden die voor ons niet meer voor te stellen zijn. Trek voor een autorit of treinreis van Tuzla naar Doboj (qua afstand vergelijkbaar met Tilburg-Rotterdam) gerust anderhalf uur uit. Vanuit München of Milaan sta je net zo snel in Zagreb (de laatste grote stad voor Bosnië vanuit West-Europa) als vanuit Sarajevo (de Bosnische hoofdstad die nog geen 250 kilometer zuidelijker ligt).

Wie een autokaart van Europa uit pakweg 1989 (het jaar dat het ijzeren gordijn viel) bekijkt, zal meteen opvallen dat het kapitalistische westen van dit continent toen al vol lag met snelwegen, dit in tegenstelling tot het communistische oosten (inclusief voormalig Joegoslavië). De Europese autokaart anno 2015 laat duidelijk zien dat een aantal voormalige Oostbloklanden zich qua dichtheid van rood-gele wegen inmiddels bij de westelijke helft van Europa hebben gevoegd. Het zal niet lang meer duren tot dat landen zoals Tsjechië, Slovenië en Polen ook qua kwaliteit van de railinfrastructuur West-Europees zullen zijn.

In tegenstelling tot de zojuist genoemde landen is sinds de val van het ijzeren gordijn, in Bosnië het wegen- en spoorwegennet nauwelijks gemoderniseerd. Afgezien van een beperkt aantal snelwegkilometers nabij Sarajevo en Banja Luka bestaat het hoofdwegennet nog steeds nagenoeg uitsluitend uit gelijkvloerse enkelbaanswegen die vrijwel zonder uitzondering stads- en dorpscentra doorsnijden. Het spoorwegennet van Bosnië is nauwelijks geëlektrificeerd en voor het overgrote deel enkelsporig. Dit geldt zelfs voor de enige nog operationele internationale spoorverbinding van het land, de spoorverbinding van Zagreb naar Sarajevo.

Plannen om het wegen- en spoorwegennet van de Balkanlanden (waaronder Bosnië) te moderniseren liggen er reeds geruime tijd. Gedeeltelijk zijn deze plannen ook reeds uitgevoerd. Vooral in Kroatië is op dit vlak de afgelopen jaren veel gebeurd. Zo is de snelweg die Polen met de Adriatische kust moet gaan verbinden tot vlak voor de Bosnische grens gereed. Het zelfde geldt voor de nieuwe snelweg die Zagreb (de hoofdstad van Kroatië) met Albanië en uiteindelijk Griekenland moet gaan verbinden. Praktisch het gehele Kroatische deel hiervan is inmiddels klaar. Rijeka en Split (twee Kroatische kuststeden aan de Adriatische Zee, niet ver van de grens met Bosnië) zijn vanuit het economische kerngebied van Europa inmiddels ook via een moderne (maar echter nog wel grotendeels enkelsporige) spoorweg bereikbaar.

Ondanks het feit dat – zoals reeds genoemd – het moderne wegen- en spoorwegennet van Europa de Bosnische grens aantikt, ziet het er op dit moment niet naar uit dat Bosnië zich op dit terrein snel bij z’n westelijke en noordelijke buren gaat voegen. Hoewel de burgeroorlog die het land teisterde inmiddels ruim 20 jaar geleden eindigde, zijn de spanningen tussen de Bosnische Serven en -Moslims eigenlijk nooit verdwenen. Anno 2015 is nog steeds weinig nodig om een nieuwe oorlog tussen deze beide bevolkingsgroepen te doen ontstaan.

Met het ondertekenen van de akkoorden van Dayton in 1999 werd Bosnië opgezadeld met een bestuurlijke structuur die er weliswaar toe heeft bijgedragen dat Serven en Moslims elkaar tot dusver niet opnieuw zijn gaan bevechten, maar tegelijkertijd dermate complex is dat vanwege politieke eigenbelangen modernisering van het land nauwelijks mogelijk is. Het circa 3 miljoen inwoners tellende Bosnië wordt “bestuurd” door maar liefst 144 ministers! Het bijna 17 miljoen inwoners tellende Nederland kan met 24 ministers (inclusief staatssecretarissen) uit de voeten! In tegenstelling tot West-Europese landen beschikt in Bosnië de hoogste bestuurslaag (De regering van enerzijds Republika Srpska en anderzijds Bosnië-Herzegovina) over bijna alle beslissingsbevoegdheid. Op kantonnaal (provinciaal) en gemeentelijk niveau mogen nauwelijks tot geen beslissingen worden genomen. Daarbij komt nog dat praktisch alle leden van beide regeringen (De regering van Republika Srpska voor de Bosnische Serven en de regering van Bosnië-Herzegovina voor de Bosnische moslims) vanwege het bezitten van veel geld minister zijn geworden en niet vanwege het bezitten van noodzakelijke (bestuurlijke) knowhow.

Een nog belangrijkere oorzaak waardoor modernisering van o.a het wegen- en spoorwegennet in Bosnië grotendeels uitblijft is de wijdverbreide corruptie die mede uit het hiervoor beschreven bestuurlijke model voortvloeit. Hierdoor is een EU-lidmaatschap voor Bosnië, in tegenstelling tot een aantal andere Balkanstaten, nog steeds ver weg. EU-gelden hebben bij de modernisering en uitbouw van de infrastructuur in andere voormalige communistische landen zoals Tsjechië, Polen en Hongarije een zeer belangrijke rol gespeeld en aangezien het feit dat nog lang niet overal de transitie is voltooid doen ze dat nog steeds. Het is dan ook aannemelijk dat hier ook voor Bosnië de sleutel tot de oplossing ligt.

De EU zou zich weer veel actiever met met de politieke situatie in Bosnië moeten gaan bemoeien dan thans het geval is. Alleen wanneer vanuit Brussel (of wellicht ook vanuit bijvoorbeeld Washington) gelden beschikbaar worden gesteld om het Bosnische wegen- en spoorwegennet te moderniseren, kan dit land op het moderne infrastructurele netwerk worden aangesloten. De ruimere economische mogelijkheden die hieruit hoogstwaarschijnlijk voort zullen vloeien zullen er toe bijdragen dat het welvaartspeil omhoog zal gaan. De kans is groot dat daarmee de etnische spanningen in het land zullen afnemen en dat hoger opgeleide jonge Bosniërs niet langer hun heil massaal in het buitenland zullen blijven zoeken. Pas wanneer een groot gedeelte van hen kansen in eigen land gaat zien, kan Bosnië van een afgelegen eiland binnen Europa worden getransformeerd richting een volwaardig lid van de Europese familie. Nu echter alles erop lijkt dat de Bosniërs de weg richting Europa niet weten te vinden moet Europa maar naar hen toe worden gebracht. Laten we daar, gezien de sluimerende instabiliteit in het land, niet lang meer mee wachten.

Van 17 tot en met 27 juli is een groep van 30 personen samen op reis gegaan naar Srebrenica en Potočari in Bosnië en Herzegovina, 20 jaar na de val van de enclave en de genocide waarbij meer dan 8.000 mensen het leven lieten. De reis werd georganiseerd door PortAgora, Centrum voor Europese Samenwerking in Tilburg. Lees voor meer uitleg ook:
Reis naar Srebrenica – inleiding, Economische samenwerking: Tilburg en Srebrenica en Een bewogen busreis naar Bosnië.