Tilburgs cultuurbeleid heeft een zwart randje

Gastbijdrage van Hein van der Schoot

Uit het zwarte zand van de Heuvel trok Henk Kuiper een kerngezonde lindeboom, toch was er twijfel: ‘Is het wel de echte?, (BD, 4-1-26). Dit is de kop van een recent artikel in het Brabants Dagblad, waarin onder meer de vraag aan de orde komt of de boom, die bioloog en schrijver Henk Kuiper (1951-2014) opkweekte uit een wortel van de Tilburgse Linde, ergens in Tilburg kan worden geplant. Dit blijkt niet eenvoudig te zijn. De boom staat sinds 2013 op de Ambrosiushof in Hilvarenbeek en laat zich niet zomaar meer verzetten. Bovendien zijn er in het testament van Kuiper voorwaarden aan gesteld: ‘Zo zou de gemeente het symbool van de linde nooit meer voor commerciële doeleinden mogen gebruiken’.
Wat zou Kuiper hiermee bedoeld kunnen hebben? In dit artikel ga ik in op die vraag en plaats daarbij de gang van zaken rond de Lindeboom in een bredere context.

Vijf eeuwen rond een ‘heilige’ Linde

Het lijkt eigenaardig dat de Lindeboom niet voor commerciële doeleinden gebruikt zou mogen worden. Dat is toch nooit aan de orde geweest, zou je op het eerste gezicht zeggen. De boom is immers, ook als symbool, juist jarenlang gemarginaliseerd en zelfs in een negatief daglicht geplaatst. Vooral in de plaatselijke krant.

Zo stelde het Brabants Dagblad in aanloop naar de kap in 1994 in een redactioneel commentaar dat het verdwijnen van de boom met wat goede wil gezien zou kunnen worden als ‘een symbool van vernieuwing’ en dat ‘het zeer waarschijnlijk is, dat hij na zijn verdwijning snel in de vergetelheid zal raken’. Dan doet de krant er nog een schepje bovenop: ‘Wellicht leert straks het geschiedenisboek van Tilburg dat het verdwijnen van de lindeboom een markant moment vormde in een ontwikkeling waarbij Tilburg zich ontdeed van zijn saai imago en meer dynamiek ging uitstralen’.

Daags na de kap kwam de krant met het boekje ‘De oudste Tilburger – een stad neemt afscheid van haar lindeboom’. De titel van dit boekje klopt niet, is in zekere zin een verdraaiing van de werkelijkheid, want een in de holle stam gegroeide herstelwortel had de kettingzagen op wonderbaarlijke wijze overleefd. De spectaculaire beelden van de lindeloot die plotseling tevoorschijn floepte toen hijskranen de holle stam omhoog takelden, zijn die dag getoond in het NOS-journaal en de gebeurtenis is belicht in ‘Het aanzien van’, de bekende Nederlandse boekenreeks die met foto’s en tekst de belangrijkste nieuwshoogtepunten van een jaar samenvat.
Het bij de kap aanwezig publiek riep, als uit een mond’: ‘Laten staan, laten staan’, maar de burgemeester en een wethouder beslisten anders. De lindeloot werd uitgegraven en zou elders worden verzorgd.

Het lijkt wel of de journalisten zich in die jaren in een parallel universum bevonden, want zelfs toen bekend was dat de Linde uit een laatste achtergebleven wortel weer uitliep, bleef het Brabants Dagblad hardnekkig het beeld uitdragen van een dode boom, bijvoorbeeld door er altijd in de verleden tijd over te schrijven: ‘de gesneuvelde lindeboom’, ‘was het officieuze symbool van de stad’.
Helemaal bont maakte de krant het in 2000 toen Henk Kuiper na jarenlang archiefonderzoek het boek ‘Tilburg, vijf eeuwen rond een ‘heilige’ Linde’ publiceerde. Je zou verwachten dat de krant serieus aandacht zou schenken aan de nieuwste feiten en inzichten die in het boek zijn gemeld. Bijvoorbeeld dat de Tilburgse Linde betekenis heeft als Levensboom, Oranjeboom en Vrijheidsboom. Dat het zelfs de oudste Vrijheidsboom is van Nederland!
De inhoud van het boek werd echter compleet genegeerd. De toenmalig recensent van de krant focuste in zijn bespreking van Kuipers boek alleen maar op de Lindeboom in oorlogstijd en notabene vlak voor Koninginne- en Bevrijdingsdag, plaatste het Brabants Dagblad een ‘boekbespreking’ met de kop; ‘Lindeboom was in oorlog pro-Duits’ (BD, 21-4-2000).

Plaatsvervangende symbolen

Wat is er rond de Lindeboom nu werkelijk aan de hand? Waarom werd hij gekapt? Officieel omdat de boom op sterven na dood was en in de weg stond voor een fietsenkelder. De werkelijke reden is dat in het gemeentehuis in de jaren 90 het idee had postgevat dat een boom op zo’n prominente plaats in de stad niet paste bij het imago ‘Tilburg Moderne Industriestad’ – dat was de slogan waarmee destijds aan de weg werd getimmerd.
Vervolgens zijn er allerlei zaken naar voren geschoven als plaatsvervangende symbolen: het Draaiend Huis, de Westpointtoren, het reclamebedenksel T en niet te vergeten de Kruikenzeiker en een plaatselijke borreltje.
Zo bezien is de kap van de Lindeboom wel degelijk onderdeel van een marketingstrategie én van cultuurbeleid, in de breedste zin van het woord, cultuurbeleid met een zwart randje.

De geschiedenis herhaalt zich

De geschiedenis herhaalt zich. Een soortgelijk proces waarbij de Lindeboom terzijde is geschoven is te zien in de Oude Warande, een historisch sterrenbos gelegen tussen Tilburg Universiteit en stadsdeel Reeshof.
Op de gedetailleerde Kaart van Zijnen uit 1760 van de heerlijkheid Tilburg en Goirle is duidelijk te zien dat een boom in het midden van het sterrenbos deel uitmaakt van het oorspronkelijke ontwerp.

In dit filmpje uit 2006, gemaakt bij het vijfjarig lustrum van stichting Stadsbomen, vertelt Henk Kuiper over de historische boomplek.
Bij mijn weten is er behalve in het boek Vijf eeuwen rond een ‘heilige’ Linde en het boek Tilburg, daar leeft meer dan je denkt (2005), ook van Kuiper, geen enkele publicatie over de Oude Warande waarin de betekenisvolle boom in het centrum wordt genoemd.

Tijdelijke vergunning

Toen bekend werd dat kunststichting Fundament in 2009 een tijdelijke vergunning kreeg van maximaal vijf jaar om uitgerekend op de historische boomplek een horecapaviljoen/kunstwerk te realiseren, heeft stichting Stadsbomen de gemeente gevraagd om na het aflopen van de vergunning, om recht te doen aan de cultuurhistorie, hier een boom te planten, bij voorkeur de Lindeboom die Kuiper had opgekweekt. In 2003 had de stichting de boom overigens al eens aangeboden aan de gemeente, maar nul op het rekest gekregen.
De stichting schreef ook een brief naar de krant met daarin informatie over de historische boomplek. De brief werd niet geplaatst en de krant liet in de berichtgeving over ontwikkelingen in de Warande na melding te maken van dit bijzondere cultuurhistorische gegeven.

De inspanningen van stichting Stadsbomen waren vergeefs. In 2014 werd namelijk een verandering aangebracht in het bestemmingsplan van de Warande en stemde de gemeenteraad ermee in dat Grotto, het horecapaviljoen/kunstwerk, een permanente status zou krijgen.

Verkeerde voorstelling van zaken

In 2017 besluit het gemeentebestuur om aan de Oude Warande een monumentale status te verlenen vanwege de grote cultuurhistorische waarde. In de gemeentelijke voorlichting en in de krant was nu te lezen ‘dat de Oude Warande een van de weinige intacte sterrenbossen is van Nederland’. Ook hier weer een verkeerde voorstelling van zaken. Het geometrische lanenpatroon is bij een reconstructie weliswaar hersteld, maar de bekenisvolle boom in het midden is uit het ontwerp weggepoetst.
En dat niet alleen: De opzet van een barok sterrenbos, oorspronkelijk aangelegd voor de jacht en wandelingen, is juist dat je vanuit het midden alle lanen in kunt kijken. Met de komst van de Grotto Is dit niet meer mogelijk.

Het is bijzonder jammer dat Tilburg zo met erfgoed omgaat. Allerlei zaken en nieuwigheden worden uitvergroot en geladen, terwijl het natuurlijke erfgoed van de stad, dat wat uniek is voor Tilburg en zelfs uniek is voor Nederland, wordt verzwegen en van de kaart geveegd.