Een socialistisch complot? Nepnieuws in de Tilburgsche Courant

Gastbijdrage van Herman Fitters.

Je zou het misschien niet denken, maar honderd jaar geleden was polarisatie door de media een algemeen verschijnsel. En niet alleen bij verkiezingen. Nederland was tot op het bot verdeeld. ‘Verzuild’ noemden we dat, later. Ook in Tilburg was die verzuiling werkzaam. Niet alleen vanaf de preekstoel of vanuit de directiekamers, ook de lokale pers polariseerde er op los.

Op Delpher, een website waarin je gemakkelijk oude kranten kunt raadplegen, stuitte ik op een treffend voorbeeld daarvan, in de Tilburgsche Courant van 5 augustus 1926. Het is dan vijf dagen na de feestelijke onthulling van het Petrus Dondersmonument in het Wilhelminapark. De journalist die anoniem blijft (dat kon toen nog) maakt melding van een ‘socialistisch complot’ tegen de Dondersverering in de stad.(1) Het artikel beschrijft een vergadering van de Tilburgse afdeling van de SDAP, een voorloper van GroenLinks-PvdA.(2) De vergadering vond plaats in het Volksgebouw.(3)

Het journalistieke stuk balt vakkundig verschillende vooroordelen en verdachtmakingen over de opkomende socialistische beweging samen en heeft de vorm van een toneelstuk. Vermakelijk en tegelijkertijd heel triest, want bij nadere beschouwing is het een staaltje fake-news. De feiten blijken anders te liggen. Hieronder het bewuste artikel (met daarin citaten cursief) gevolgd door enige tekstanalyse en een heuse fact-check, honderd jaar na dato.

Tilburgsche Courant, 05-08-1926

’n Socialistisch complot…

Vorige week is in het Volksgebouw in den Besterd ’n geheime bijeenkomst gehouden van het S.D.A.P.-bestuur… Een kennis van me, die achter de coulissen van het povere tooneeltje verscholen lag, deed me ’n omstandig verhaal van de gepleegde samenzwering… Het komt zoo ongeveer op ’t volgende neer:

Voorzitter: Partijgenooten, ik open deze bijeenkomst… Ge weet, dat den verrajer als zoodanig den dood wacht…. Ik stel aan de orde…
Partijgenoot X: Ja, voorzitter, daar wou ik ook wel ’n enkel woord van zeggen… En dan wou ik er dit van zeggen…
Voorzitter: Waar heb je het over, waarde partijgenoot? Ik heb als zoodanig nog niks aan de orde gesteld, maar als ge dr ’n enkel woord.van wilt zeggen, dan ga uw gang….
Partijgenoot Y: Ja, voorzitter, dan wou ik er aanstonds ook wel ’n enkel woord over zeggen…
Voorzitter: Goed, goed, als ge maar niet te lang zwamt, want we willen d’r allemaal wel ’n enkel woord over zeggen…
Partijgenoot X: Ja, voorzitter, als ik er dan ’n enkel woord over mag zeggen, dan wil ik er wel dit van zeggen, van die herrie mee Peerke Donders, dat wij als socialisten ons toch nie op onzen kop motten laten zitten….
Voorzitter: Nee, om de verdomme nie!…
Partijgenoot X: Laat me nou uitpraten, voorzitter, ik imperumteer ook nooit… Wat ik zeggen wil is dit. Dat wij motten oppassen of onze menschen loopen dr allemaal naar toe.
Partijgenoot Z: Nou, wat zou dat, bij ons in de bouwvereeniging loopen ze toch ook niet allemaal weg, als Sint Jozef huizen bouwt?…
Partijgenoot X: Och, vent, jij kletst uit je nek… leer mij nou onze menschen kennen. Als ‘r toch iemand is, die ze kent, dan ken ik ze toch zeker… Ben ik lid van den raad of nie?.. Wel nou dan, praat dan toch zeker niet tegen mijn… Voorzitter, ik ben nou al bijna tien minuten aan ’t woord en ik heb nog niks gezegd…
Partijgenoot Y: Ja, voorzitter, en toch zou ik er ook nog wel iets van willen zeggen…
Voorzitter (met een wilden hamerslag): Afgeloopen, niemand meer ’t woord, ik zal dr zelf wat van zeggen…
Partijgenoot X: Ik protesteer, gij belemmert de vrije meeningsuiting…
Partijgenoot V: En ik ook!…
Partijgenoot Z (lachend): Maak toch niet zo’n kapsones, jullie allemaal, ’t is de moeite nog al waard, Peerke Donders!…
Voorzitter: En ik ben ’t volkomen met partijgenoot X eens: we motten iets verzinnen, om onze menschen hier weg te krijgen; ze mogen d’r niks van zien!…
Partijgenoot X: Ik weet ’t, voorzitter,… we houwen ook ’n optocht,… naar Oisterwijk…
Partijgenoot Y: Prachtig, mee muziek erbij! Maar wat zullen onze vrouwen dr van zeggen?…
Voorzitter: Die hebben niks te zeggen!…

De eega’s van partijgenoten X en Y komen met des voorzitters wederhelft en enkele anderen: Wat zeg je me daarvan, vergadering?! Wij niks te zeggen!… Dat zal je me waar maken, voorzitter!… Zooveel als jullie, mannen, en géén sikkepitje minder!… En die gelijkstelling van man en vrouw dan in onze partij?… En ’t vrouwenkiesrecht dan!… Maar ik ben dr voor om naar Oisterwijk te gaan, dan hebben we nog ‘ns lol. De kinderwagens nemen we wel mee!

Voorzitter (een beetje bedrukt): Zoo bedoel ik ’t nie,… hou nou even jullie gekwetter…. Ik wor dr doof van…… Maar ik vind ’t best, dan gane we allemaal samen…. Hoe meer zielen hoe meer vreugd… Wie wil d’r nou als zoodanig nog iets van zeggen?

De dames: O, zoo!…
Partijgenoot X: Ja, voorzitter, we motten vooral vruug weg, want anders haalt ’t toch niks uit…
Partijgenoot Y: Vruug weg, is nie zoo veurnaam as laot terug, want as ze ’s aovens nog de luminaozie kunnen zien in ’t park, dan zijn we nog verkouwen.(4)
Partijgenoot Z (lachend): Ja, voorzitter, ge ziet wel, ’t is nog zo’n gemakkelijk vraagstuk nie… Wè is dè Peerke Donders ook hier geboren en wè doet ie ook missionaris te worren, waar de menschen hier allemaol zoo veul mee op hebben…
Voorzitter (die met de anderen van lieverlede van de vergadertaal ook zo’n beetje in de meer gemoedelijke plaatselijke phonetiek is terecht gekomen): Hedde gij d’r soms ook veul mee op, dè ge allemaol zoo prat?….
Partijgenoot Verla (glimlacht stil voor zich heen): Nou, wat doen we?… Afgesproken?… Smèrgens om half acht uittrekken?… Mee meziek?…
En keinderwaogens! roept er een (Teeken van instemming en gelach…).
Nog iemand iets?… Niemand… Vergadering gesloten…

Men schuift bijeen en uit de gesprekken, welke zich thans ontspinnen, blijkt, hoe groot gevaar de aanwezigen verbonden achten voor de geestesgesteldheid der partijgenooten, aan de Petrus Donders-demonstratie… Aldus m’n getrouwe berichtgever… En waarlijk, onze „rooie” medeburgers, proletaren, bedoel ik, hebben zondag uitvoering gegeven aan hun in ’t geheim gesmeede plan…. Met slaande trom en vliegende vendels, de kinderwagens in den stoet, leek het schier de uittocht naar Egypte….

Tekstanalyse / fact-check

Over de rooien…
Bovenstaand schrijfsel van de katholieke Tilburgsche Courant is maar één voorbeeld van de welhaast militante ideeënstrijd die heerste in het interbellum (de periode tusen de oorlogen). Als hetcgaat over de sociaal-democraten passeren allerlei vooroordelen en verdachtmakingen de revue. Hoe worden ‘de socialisten’ hier afgespiegeld?

Ten eerste als complotterig d.w.z. samenspannend tegen de meerderheid, tegen de maatschappelijk ordening. Ten tweede als hypocriet, want eigen uitgangspunten worden met voeten getreden: vrije meningsuiting en gelijkstelling van man en vrouw worden niet echt in praktijk gebracht. Ten derde lijken de sociaal-democraten wel op een verzameling ruziemakers die niet redelijk argumenteren en elkaar niet laten uitpraten. En last but not least vormen de ‘rooien’ een soort sekte, geneigd tot dictatuur.

De voorzitter immers heeft alle macht, er is grote angst voor ideologische afdwaling, een verrader wacht zelfs de dood, aldus de voorzitter. Let ook op de laatste woorden van het artikel: ‘de uittocht naar Egypte’ in plaats van ‘uit Egypte’. Het bijbelse Egypte staat voor gewelddadigheid en onvrijheid, met een dictatoriale, goddeloze farao aan de macht – even goddeloos als de socialisten. Het katholieke Tilburg is met andere woorden het beloofde land.

Een trap na aan de afhakers.
De Tilburgse notabelen -fabrikanten en clerus- hoopten dat het vereren van een Tilburgse missieheld de arbeiders zou weerhouden tot het voeren van klassenstrijd, in welke vorm dan ook. Een groots en gezamenlijk onthullingsfeest bij het standbeeld zou dit bevestigen. Veel Tilburgse verenigingen droegen bij aan het feest, waren dat min of meer aan hun stand verplicht. Zo niet de socialisten.

Het artikel laat zien dat de lokale pers vrolijk meewerkte aan het streven van de katholieke bovenlaag, zo nodig met nepnieuws. De socialisten, politiek verenigd in de SDAP, vormden in Tilburg slechts een kleine groep, maar waren toch het favoriete mikpunt.(5)  Het artikel lijkt bedoeld als een trap na aan andersdenkenden. De Dondersverering -een vorm van katholiek, stedelijk chauvinisme- werd er juist mee benadrukt, genormaliseerd en in feite uitvergroot.

Wie is wie?
Het is niet verwonderlijk dat het bewuste artikel niet is ondertekend. De auteur blijft anoniem, evenals zijn bron oftewel zijn ‘kennis achter de coulissen’, de ‘getrouwe berichtgever’.
De zich uitsprekende leden van de SDAP worden allen aangeduid met een letter. Een duik in de archieven leert dat de lokale partijvoorzitter op dat moment W. de Vroom was. Vice-voorzitter is een zekere Timmermans. (6)
Wie partijgenoten X,Y, Z en V zijn is niet bekend. Maar, X zit blijkbaar in de gemeenteraad en zijn echtgenote, die ook op de partijvergadering verschijnt, is eveneens aanhanger van het socialistisch gedachtengoed.

Deze X zou best eens de in Tilburg geboren vakbondsman Bart van Pelt kunnen zijn. Hij was getrouwd met Lies van Gastel, dochter van een spoorwegman. (7) In 1919 kwam Van Pelt met zes andere SDAP-ers in de gemeenteraad en was fractievoorzitter. De socialisten werden flink tegengewerkt in de stad. Op het moment van schrijven hadden de sociaal-democraten nog maar drie zetels.(8) Het is X die in dit artikel waarschuwt voor weglopende leden en vervolgens komt met het idee van de optocht. Hoe het ook zij, dit echtpaar komt er niet goed vanaf in het artikel.

Op één punt verschrijft de auteur zich (of de letterzetter van de krant) namelijk waar staat ‘partijgenoot Verla’. In ledenlijsten en vergaderverslagen komt de naam Verla niet voor. Overigens ook niet in de laatste telefoonboeken van Tilburg en Oisterwijk.

Welke vergadering dan?
In de week voorafgaand aan het artikel blijkt er géén lokale afdelingsvergadering van de Tilburgse socialisten te zijn geweest. Hun laatste vergaderingen waren op 21 april en 29 juni, daarna was het zomerstop. Pas op 31 augustus kwam de Tilburgse afdeling weer bij elkaar. Op de vergadering van 29 juni waren vijftien leden aanwezig en op 31 augustus tien, op een totaal van ongeveer honderd leden. Afgaande op de notulen, die vrij letterlijk zijn, kwam in géén van deze drie vergaderingen enig Donders-gebeuren ter sprake. De leden waren blijkbaar met hele andere dingen bezig.(9)

Bij de ingekomen stukken in de vergadering van 29 juni zat, blijkens de notulen, wel een schrijven van het gewest Noord Brabant waarin een ‘vergadering van socialistische raadsleden in het Volksgebouw’ in Tilburg wordt aangekondigd. Volgens dagblad Het Volk van 2 augustus 1926 is er inderdaad in Tilburg op 25 juli een jaarvergadering belegd van provinciale SDAP-parlementariers, dus van Brabantse raads- en statenleden.(10) Dit zou de ‘geheime bijeenkomst van het SDAP bestuur’ kunnen zijn geweest waar het artikel naar refereert. Het is echter zeer onwaarschijnlijk dat hierbij een journalist aanwezig kon zijn.

Géén geheim plan, wél een excursie
Wat er verder besproken is op de afdelingsvergadering van 29 juni is een uitnodiging van het ‘Instituut voor Arbeidersontwikkeling afdeling Breda’ voor een samenkomst in Oisterwijk op zondag 1 augustus. De Tilburgse SDAP besluit (reeds) in deze vergadering om aan genoemde excursie deel te gaan nemen.

Er was dus geen sprake van een ‘geheim plan’ en de excursie was ook geen initiatief van Tilburgse socialisten. Dat de excursie in Oisterwijk op 1 augustus daadwerkelijk heeft plaatsgevonden is zeker, getuige de Bredasche Courant, die op 11 augustus meldt dat het Bredase instituut die zomer verschillende excursies heeft ondernomen, onder andere naar de Gasfabriek, de Hero-fabriek en naar Oisterwijk. Een volgende excursie zou gaan naar het Mastbos.(11) Natuurbeleving was belangrijk in de socialistische beweging.

Hoeveel personen vanuit Tilburg op 1 augustus naar Oisterwijk zijn gewandeld is niet bekend. Er zijn tussen 1921 en 1928 geen notulen van de SDAP afdeling Oisterwijk vervaardigd; het dorp had in 1926 slechts vier leden.(12) Mogelijk heeft het IISG in Amsterdam notulen van het gewest Noord Brabant waarin dit wel wordt vermeld, maar de kans erop is erg klein. Uit de jaren twintig is weinig tot niets bewaard gebleven.

én een vrouwencursus…
Een eerstvolgende gewestelijke activiteit van de SDAP in Tilburg was een vrouwencursus, in hetzelfde Volksgebouw in de Besterd op 25 augustus 1926. Mevrouw Straalman—Cremer gaf er een lezing over ‘De Socialistische Vrouwenbeweging’.(13) Emancipatie stond natuurlijk hoog in het vaandel bij de sociaal-democraten, dat werd serieus genomen.

Het complot-artikel in de Tilburgse Courant van 5 augustus had mogelijk als bijbedoeling eventuele animo voor een dergelijke cursus bij voorbaat af te remmen. Het staaltje nepnieuws maakte niet alleen de omgangsvormen van de sociaal-democraten belachelijk, maar en passant ook de vrouwenbeweging.

Zo ging dat, honderd jaar geleden.

Voetnoten
1 ’n Socialistisch complot…. “Tilburgsche courant”. Tilburg, 05-08-1926, p. 1.,
resolver.kb.nl/ De Tilburgsche Courant, opgericht in 1869, was een behoudend rooms-katholiek blad dat uiteindelijk, na een drietal overnames, is opgegaan in het Brabants Dagblad.

2 Uit de Sociaal Democratische Arbeiderspartij (SDAP) ontstond na de tweede wereldoorlog de Partij van de Arbeid (PvdA). In 2026 volgde een fusie met GroenLinks. Ter aanvulling, de SP is opgericht in 1972 en heeft haar wortels in de CPN.

3 Het Volksgebouw “Ontwikkeling”, Hoefakkerstraat 50 (hoek Kruisstraat) bestaat niet meer. De PvdA had later als onderkomen het pand “Levensbouw”, Melis Stokestraat 40, naast het NOAD terrein. Tijdelijk is ook Goirkestraat 103 gebruikt geweest. Zie bijgaande foto’s.

4 Met de luminaozie in ’t park wordt bedoeld de elektrische verlichting rondom het standbeeld bij de onthulling; dit was in de avonduren een publiekstrekker.

5 Twee boeken waarin dit wordt beschreven zijn ‘Buitenstaanders in actie: socialisten en neutraal-georganiseerden in confrontatie met de gesloten Tilburgse samenleving, 1888-1919’ (Anton Wagemakers, 1990) en ‘Voor het oog van het kerkvolk: Tilburgse volksklasse tussen klerikale normering en geleefde praktijk, 1927-1939’ (Ad van den Oord, 2007). Bovenstaand ‘socialistisch complot’-artikel wordt hierin overigens niet besproken.

6 Regionaal Archief Tilburg, Sociaal Democratische Arbeiderspartij (S.D.A.P) afd. Tilburg, 1905-1933, archief nr 513, inventaris nr 3

7 Dick Nas (2018) Het geheugen van de vakbeweging: Bart van Pelt (1889-1958) Vrome katholiek in sociaaldemocratisch omgeving, vakbondshistorie.nl/bart-van-pelt-1889-1958

8 Ad van den Oord (2001), Rooms en Tilburgs. Politiek en bestuur 1814-1940, in: C. Gorisse (red.), Tilburg, stad met een levend verleden, Regionaal Historisch Centrum Tilburg, pag 258-264.

9 Regionaal Archief Tilburg, Sociaal Democratische Arbeiderspartij (S.D.A.P) afd. Tilburg, 1905-1933, archief nr 513, inventaris nr 3

10 De weigerachtige burgemeester van Oosterhout. Een motie van de Soc. Raads en Statenleden. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij” Amsterdam, 02-08-1926, p. 1. resolver.kb.nl/resolve

11 Stadsnieuws. “Bredasche courant”. Breda, 11-08-1926. resolver.kb.nl/resolve

12 I.I.S.G., International Institute of Social History iisg.amsterdam/Record/ARCH01282

13 Uit de Partij GEWEST NOORD-BRABANT Provinciale Vrouwencursus. “Voorwaarts : sociaal-democratisch dagblad”. Rotterdam, 20-08-1926, p. 10. resolver.kb.nl/resolve